Tahtacı Türkmenleri

Tahtacı Türkmenleri, Batı Anadolu coğrafyasında, Çanakkale ve Balıkesir hattındaki Kaz Dağları eteklerinden İzmir, Manisa, Aydın ve Muğla’ya; Akdeniz’de Toroslar boyunca Antalya, Mersin, Adana ve Çukurova düzlüklerine,  daha iç kesimlerde ise Kahramanmaraş, Kayseri ve Malatya’ya kadar uzanan geniş Anadolu coğrafyasında mekân tutmuşlardır.

Ağaçerilerden bazı gruplar Aktav (Kazakistan -Türkmenistan) yarımadasından kuzeye Kıpçak Bozkırına doğru harekete geçmiş ve Karadeniz’in kuzeyinde bulunan “Çüçi” Ulusu (belki Çiçi / Joşı ) yani Altınorda Hanlığı içerisinde yer almışlardır. Bu topluluklar daha sonradan Tuna civarlarına kadar ilerlemişlerdir. Altınorda Hanlığı zamanında Bizans’a karşı mücadele eden bu gruplar Hanlığın zayıflamasından sonra Bizans emrine girmiş ve Doğu’dan yaklaşmakta olan Türk Uç Beyliklerine karşı bir güç olarak Bizans tarafından sınır bölgelerine getirilmişlerdir. Tuna boylarındaki yurtlarından Türk Uç Beyliklerine karşı Bizans’ın sınır bölgelerine getirilen Türkmenler, sonradan Tuna civarlarına geri dönmek istemişlerse de Bizans tarafından buna izin verilmemiştir. Sonuç olarak Tuna civarlarına geri dönemeyen Türkmenler, Çanakkale boğazından Biga yarımadasına ve oradan da Kaz Dağları eteklerine gelerek bugünkü yaşadıkları yörelere yerleşmişlerdir.

Tahtacıların esasen iki ocakları vardır. “Yanyatır” ve “Hacı Emirli” ocakları. Yanyatır ocağı, Hacı Emirli ocağına göre daha yaygındır. Bu isimlendirmenin bir sülale veya dar anlamda bir aile adı olması gerekir. Bu ocak inanç olarak 818 yılında Abbasi Halifesi Memun döneminde zehirlenerek öldürülen İmam Rıza’ya bağlıdır.  Anadolu’da bu ocağın kurucusu Durasan (Dur Hasan) Dede, Meşhed şehrine gidip oradan şecere alan kişidir. Yanyatır ocağına mensup dedelerin verdiği malumata göre bu ocağa tabi olan Tahtacıların ilk çıkış yerleri Bağdat ve çevresidir. Yanyatır Türkmenleri, Bağdat’tan hareket ederek Çukurova’ya gelmişler ve Ceyhan ile Kozan taraflarına yerleşmişlerdir. İlk ocak merkezi olan Durasan köyü adını, ocağın kurucusu olan Dur Hasan Dede’den almıştır.  Bu ocağa bağlı olan Türkmenler, Adana civarlarından batıya doğru hareket ederek buradan da farklı yönlere dağılmışlardır.

Bu yerlerden birisi de Yanyatır ocağının bugünkü merkezi, İzmir’e bağlı Narlıdere kasabasıdır. Dur Hasan Dede neslinden olan Hızır Dede, vaktiyle Narlıdere’ye gelip yerleştiği için ocak merkezi Narlıdere olmuştur.

Hacı Emirli Ocağı ise, Tokat / Reşadiye’de bulunan  Şehepli oymağı içerisindeki Hacı Emirliler sülalesi tarafından kurulmuştur. Hacı Emirli ocaklılarının günümüzdeki merkezleri Aydın ile Söke arasında bulunan Gümüş köyüdür. Hacı Emirliler’in en büyük cedleri, mezarı İslahiye’ye bağlı Güvercinlik kasabasında bulunan İbrahim Sânî Dededir. İbrahim Dede’nin Oniki İmamlardan Musâyı Kazım neslinden olduğu rivayet edilir.

Hüseyin Kahraman Mutlu